اتابک اعظم افراسیاب ثانی و نوادگانش در لرستان و چهارمحال

سبع مائه بود.و او را پسران بسيار هستند همه مستعد و شايسته هريكي در دست مملكت فريدون وقت. اما پسر بزرگترش كه وليعهد بود يعني ركن الدين يوسف شاه، مملكت را به اتفاق امرا و اعيان حضرت پدروار حكم از بو سعيد خان بگرفت و الحق او نيز در همه فني كمتر از پدر نيست. همان رسوم و آيين پير احمدي دارد و سعي ميكند تا همان قواعد ممهد دارد و امروز در لورستان به قاعده دور پيراحمد كسي را زهره نيست كه ظاهرا شراب خورد يا به فسق دوام نمايد و عدل اتابك ركن الدين تا به غايتي است كه هيچ متمرد را يارا نيست كه در مملكت او تمرد برد )
1 1 فرزند اتابک شمس الدین پشنگ است. اتابک شمس الدین پشنگ از سال ۷۵۷ هجری قمری تا سال ۷۹۲ قمری بمدت ۳۵ سال با قدرت بر قلمرو جغرافیایی لر بزرگ فرمانروایی میکرد ودوران حکومت پر فراز ونشیب این حاکم قدرتمند وفرهنگ دوست مصادف با حمله امیر تیمور گورکانی به ایران است.طبق اسناد فصل بیستم کتاب منم تیمورحهانگشاه تیمور یکبار درسال ۷۸۸به 1 حمله میکند که یورش سه ساله وی بوده وحمله وی به سرزمین لر کوچک بوده ودر یورش پنج سال که از سال ۷۹۴ بوده سرزمین لربزرگ را عرصه تاخت وتاز قرارمیدهد.در سال ۷۹۵ کل پادشاهان ال مظفر را از دم تیغ میگذراند. غزل ۳۹۰حافظ شیرازی که هم عصر او بوده اختصاص دارد به مدح اتابک پشنگ
( متن غزل شماره ۳۹۰ حافظ)
افسر سلطان گل پیدا شد از طرف چمن
مقدمش یا رب مبارک باد بر سرو و سمن
خوش به جای خویشتن بود این نشست خسروی
تا نشیند هر کسی اکنون به جای خویشتن
خاتم جم را بشارت ده به حسن خاتمت
کاسم 1 کرد از او کوتاه دست اهرمن
تا ابد معمور باد این خانه کز خاک درش
هر نفس با بوی رحمان میوزد باد یمن
شوکت پور پشنگ و تیغ عالمگیر او......
غزل حافظ شیرازی به ظاهر به مناسبت تبریک جلوس اتابک پشنگ است، ولی در اصل راهی برای برقراری ارتباط با این حاکم بوده تا رقیبی برای امیرمبارزالدین گردد. حافظ پادشاه را به گل تشبیه کرده که تاج پادشاهیاش به تازگی نمایان شده است، به او خیر مقدم میگوید و از خدا برایش برکت طلب میکند.

بنا به وصیت اتابک پشنگ پیر احمد جانشین پدر گشت و حکومتش تا سال ۸۱۳ قمری ادامه یافت. پس از فوت اتابک پشنگ طبق گزارش منابع تاریخی از او چهار پسر بجا مانده بنام های ۱.اتابک پیر احمد ۲.اتابک افراسیاب ۳. ملک هوشنگ ۴.مسعود شاه . ولی طبق بررسی اسناد تاریخی احتمالا افراسیاب و هوشنگ یک شخصیت باشد، بنام افراسیاب هوشنگ ویا احتمال دیگر اینکه نام پشنگ هوشنگ بوده است. در زمان ایشان اختلاف بین فرزندان اتابک پشنگ شدت گرفت وتقریبا حکومت مقتدر اتابکان رو به اضمحلال رفت وتضعیف گردید.
هنگامی که امیرتیمور گورکانی موفق به فتح فارس گردید امیر زاده عمر شیخ را به حکومت فارس ونواحی ان منصوب کرد در استقبال از این امرمجموع تاجداران وتخت نشینان ایران زمین به حضور رسیدند و تیمور در این گرد همایی تکلیف اینده سیاسی هر یک از حکمرانان ممالک را مشخص کرد یک گروه را تنبیه ومجازات واز حکومت عزل کرد وموقعیت سابق گروه دیگری را برسمیت شناخت. اتابک پیر احمد از جمله کسانی بود که چون تیمور احساس خطری از سوی او احساس نمی کرد اجازه بازگشت به لرستان را دریافت کرد. در این زمان لربزرگ بدست شاه منصور ال مظفر بود وملک اویس حاکم بود ودر سال ۷۹۵ تیمور حکومت را دوباره به اتابکان لربزرگ اتابک پیر احمد داد.اما تیمور برای رعایت دور اندیشی واحتراز از پیشامدهای ناخواسته برادران اتابک پیر احمد را بنام افراسیاب ومسعود شاه بعنوان گروگان به سمرقند برد این امر به منزله تحمیل نوعی روحیه وسیاست محافظه کارانه به اتابک پیراحمد بود.
پس از قتل امیر زاده عمر شیخ حاکم فارس تیمور پسر خود میرزا پیر محمد را بعنوان حاکم فارس تعیین کرد وبا توجه به وضعیت نابسامان لرستان بزرگ وناتوانی اتابک پیر احمد در اداره لرستان که شامل مناطق وسیعی از غرب ایران که از بصره تا خلیج فارس امتداد داشت تغیراتی بوجود اورد واتابک افراسیاب را در امر حکومت شریک برادر ساخت که این اتفاق تجزیه و تضعیف حکومت اتابکان را در آینده فراهم ساخت.این اتفاق در سنه ۷۹۶ قمری اتفاق افتاد و بر اساس اسناد ومدارک مشخص است که نیمه شمالی سهم افراسیاب شد واتابک افراسیاب در سنه ۸۰۱ قمری یعنی پنج سال بعد از شریک شدن در امر حکومت نسبت به خریداری تعداد ۳۵ پارچه ابادی که تعدادی از انها مانند دستجرد،کمه و دزک در استان 1 وتعدادی مانند بیسجان وبابا شیخ علی در استان اصفهان بوده وپس از خریداملاک در چهارمحال نسبت به احداث قلعه ای بسیار مجهز در قریه کمه می نماید که امروزه بعلت تسطیح اثار توسط کشاورزان اثاری از ان برجا نمانده است واین قلعه که محل سکونت بوده به احتمال زیاد کارکرد نظامی نیز داشته وگویا تعداد ۵۰۰ اسب در این قلعه نگهداری میشده که برای اب دادن اسبها تونلی به طول ۵۰۰ متر زیر زمین از قلعه تا رودخانه احداث نموده بود که امروزه اثار این تونل وجود دارد و نوادگانی از او ساکن این روستاها میباشند. از سرگذشت اتابک بزرگ افراسیاب بعد از روی کار امدن ابو سعید برادر زاده اش اطلاعاتی در دست نیست ولی به احتمال زیاد املاکی در دامنه های اشترانکو در لرستان داشته که جز قلمرو حکومتی خودش قرار داشته و به لرستان مهاجرت کرده ومرگ وی در لرستان امروزی اتفاق افتاده است که بعدها نوادگانی از وی(فرزندان سلطان محمودشاه یا خاندان فولادوند) نیز به اشترانکوه لرستان مهاجرت میکنند.
در زیر به یک نمونه از اسناد روستاهای خریده شده توسط اتابک اعظم افراسیاب اشاره میکنیم. سند زیر مربوط به خرید ۳ روستا در حوالی شهرکرد بنامهای دستگرد امامزاده، کمه و دزک میباشد که اتابک اعظم افراسیاب آن را برای یکی از فرزندان خود بنام ملک محمود شاه خریداری کردهاست که در نهایت مالکیت این مناطق به نوادگان اتابک افراسیاب بنامهای شیخ احمد شاه و سلطان محمود شاه میرسند.و اما متن سند که اصل آن نیز موجود میباشد:
این فصل شرعی شعار واصل دینی آثار آنکه حاضر شدند عالیجناب دولت ماب رفعت دستگاه معانی نصاب .....ولد امیر شاه محمد وبرادر اعیانی او سعادت پناه امیر زین الدین علیشاه ولدی امیر شاه محمد آسترکی مشهور وبفروختند به عالیحضرت گردون اقتداری پادشاه جهان اتابک اعظم اسلام سلطان سلاطین هفت اقلیم محیط فیض سلیمانی الموید بتایید سبحانی ملک الرقاب الامم منبع زلال عدل در جهان باسط امن وامان دارنده زمین وزمان شهنشاه خورشید ضمیر اسکندر کیوان سریر المخصوص بعون عنایت ملک الوهاب اتابک المظفر الدنیا والدین افراسیاب بن اتابک سعید اسلام الحمید المغفور المبرور سلطان السلاطین جلال الدوله دنیا والدین پشنگ بن الملک المرحوم السعید الشهید سلغر شاه خلدالله وتعالی ملکه وسلطانه وافاض علی کافه العالمین بره درجاته وبخرید از ایشان بعقدی صحیح شرعی جملگی وهمگی دو دانگ ونیم از قریه دستجرد کیار ویک دانگ ونیم از قریه کمه وهمگی وتمامی شش دانگ تمام کامل قریه دزک مع طاحونه ویک دانگ ونیم از مزرعه ایران ودودانگ از مزرعه اب تجر با جمیع توابع ولواحق ولوازم ومنضمات ومنسوبات وشرب ومشارب وما یتعلق بها من القدیم والجدید به ثمن مبلغ پنجاه هزار دینار اتابکی رایج الحال شهر وان مضروب مسکوک مبایعه صحیحه شرعیه مشتمله بر صیغه ایجاب وقبول وتسلیم وتسلم بموجب که بیع لازم اند وخیار ساقط است ووقف نمودند بر امامزاده منوره متبرکه مطهره امام زاده معصوم واجب التعظیم امام محمد اکبر علی ع همگی وتمامی را وهفت یک ابی مزرعه کمه تعلق به ملکیت امامزاده معصوم دارد و تولیت املاک مزبور فوق تعلق دارد به فرزندان خود ایشان میدارد که نخرند ونفروشند واجاره طویل ندهند ومرهون احدی نکنند واگر کسی املاک مزبور فوق را تغییر وتبدیل کند به لعنت خدا ونفرین رسول وائمه معصومین علیهدالصلواه والسلام گرفتار باشد فکان ذالک فی شهر ربیع الاول سنه احدی ثمانیه ماته من الحجریه النبویه.

در توضیح سند فوق که درسال ۸۰۱ قمری به رشته تحریر درآمده اینکه اتابک افراسیاب که با تیزبینی اضمحلال و تضعیف حکومت اتابکان را پیش بینی کرده بود اقدام به خرید ۳۵ پاچه آبادی برای فرزندان خود نموده و آینده نگری وی برای 1 موجب وقف برخی از این روستاها شده که حق خریدو فروش آنها را اکیدا قدغن مینماید.
سند فوق خرید سه پارچه آبادی در حومه شهرکرد بنامهای دستجردامامزاده،کمه و دزک میباشد که نیم دانگ آنها به تولیت امامزاده درآمده که در وقفنامه فوق افراسیاب تولیت را صرفا حق فرزندان خود میداند که این حق تولیت در نهایت به صوفی بزرگ طریقت صفوی شیخ احمدشاه و نوادگان وی میرسد که تا به امروز نیز این حق تولیت برقرار میباشد . شیخ احمد شاه یک پسر داشته بنام درویش صفر ایشان سال ۱۰۳۱ در طی یک سفر به نجف وکربلا موفق به گرفتن تذکره و تولیت امامزاده میشود .در اسناد امده چون درویش صفر فوت کرد از او دوپسر بجا میماند بنامهای عباس وغلامعلی وتولیت با عباس است که ارشد است وچون عباس فوت کرد از اوچهار پسر ماند صادق وصفر وعبدالله والیاس وصادق ارشد است وتولیت با اوست. ایشان موفق میشود حکم تولیت را از شاه عباس دوم بسال۱۰۷۱ قمری بگیرد.امروزه تمام دستگردیهای ساکن شهرکرد،خوزستان و اصفهان از اولاد شیخ احمدشاه (از نوادگان اتابک افراسیاب) بوده که میتوان به خاندانهای زیر اشاره نمود:اولاد حاج محمد رفیع معرف به آبزرگ شامل فامیلیهای ابراهیمی ، درویشان ،کیمیایی ،فانی
،رفیعی وکریمی ؛ اولاد حاج محمد معروف به آکوچک شامل فامیلیهای قاسمی واحمدی فر؛ اولاد حاج محمد مهدی شامل فامیلیهای احمدی ، سیاسی ، نیازی وجوادی؛ اولاد شیخ کریم ،ملاابراهیم شامل فامیل کریمی؛ اولاد کربلایی ابوطالب ، ملامحمدامین ، محمدهاشم ، ملانوروز علی ، شیخ جعفر و شیخ محمدرضا شامل فامیل احمدی؛ اولاد ملا ملک احمد قاضی عسکر فامیل ملک احمدی ساکن اصفهان.
از نوادگان نامی و بزرگ شیخ احمدشاه در اصفهان و چهارمحال میتوان از ملاملک احمد قاضی عسگر ،قاضیالقضات فتحعلیشاه که اجدادش جز افاضل سمیرم و اولادش جز شعرای اصفهان و ملا ملک محمد چهارمحالی قاضیالقضات ناصرالدینشاه نام برد.
و اما برگردیم به سرنوشت دیگر برادر شیخ احمدشاه، سلطان محمود شاه ولدان شمس الدین بن امیر احمد شاه بن ملک محمود شاه بن اتابک افراسیاب .
وی قبل سال۱۰۰۰زندگی میکرده وطبق اسناد سه پسر دارد قاید ابوالقاسم ،قاید علی وقائد الیاس
کل اولاد افراسیاب از شاخه سلطان محمودشاه در طی دو مرحله مهاجرت، به بربرود و دامنه های اشتراکوه(شهرهای الیگودرز،دورود و ازنا) سرزمین اجدادی اتابکان لربزرگ و نخستین تختگاه ابوالحسن فضلویه جد اتابکان صورت گرفت وصرفا اولاد شیخ احمد شاه جهت تولیت املاک وقفی اتابک افراسیاب در روستای دستجرد امامزاده ماندگار میگردند.

آخرین رد پایی که از فولادوند از فرزندان سلطان محمود شاه قائد(نتیجه اتابک افراسیاب) در مناطق دستجرد و کمه شهرکرد وجود دارد به اسنادی به سالهای ۱۰۱۱ و ۱۰۵۳ زمان شاه عباس اول و دوم صفوی برمیگردد که امضای شخصیتهایی از خاندان فولادوند چون قائد شاهسوار ،قائد اللهوردی ولد قائدرضا ، قائد شاه ولد ،قائدمهدی، قائدگنجعلی ولد علی، قائدرمضانعلی ولد قائدمحمد ،قائدصفر ولد محمد ، قائد قربانعلی ولدنجات ،قایدولیخان ،قائدعباسقلی ولد قائدکرم ،قائد عباس ولد قائدسلیمان ،قائدعبدالملک و قائدمنصورشاه بن قائدمحمدتقی در پای این اسناد وجود دارد. و بعضا در پای اسنادی در دستجرد چهار محال نیز مهر بزرگانی از خاندان فولادوند وجود دارد. بهنظر میرسد مهاجرت خاندان کائد فولادوند از اولاد اتابک اعظم افراسیاب به اشترانکوه لرستان در حدود همین سالها(۱۰۵۰) اتفاق افتاده باشد. گواه دیگر بر این ادعا وجود روستایی بنام شاه ولد(شاهوله) در شهرستان ازنا است که امضای قائدشاه ولد بن زینالدین قبل از مهاجرت درحدود سال ۱۰۵۳ در سندی در دستجرد شهرکرد وجود دارد که بهنظر میرسد این آخرین ردپای تیره کائد فولادوند در شهرکرد باشد و از این تاریخ به بعد ، باید آثارو اسناد این شخصیتها را در اشترانکوه لرستان جستجو کرد کما اینکه بر اساس اسناد موجود از تاریخ ۱۱۰۰قمری به بعد دیگر هیچگونه ردپایی از کائدها (فولادوند) در دستجرد و کمه شهرکرد نمیتوان پیدا کرد . گواه دوم از مهاجرت فولادوند از دستجرد شهرکرد سندی دیگر به تاریخ ۱۰۵۳میباشد که رجب و عباس فرزندان علی هیربدی در دستجرد شهرکرد از خود به یادگار گذاشته اند. و اما مهم ترین دلیل مهاجرت را باید بازگشت به سرزمین اجدادی خود دانست چرا که اشترانکوی زیبا بنا به تاریخ جهان آرای غفاری نخستین تختگاه و نشیمن گاه خاندان فضلویه دیلمی قبل از رسیدن به حکومت اتابکان بوده است. از خوانین مشهور و نامی فولادوند میتوان از سلطان المهیمن بهزاد خان فولادوند قائد اعظم بختیاری ((بانفوذترین و شاخص ترین بازمانده از نسل اتابکان))اشاره نمود که در دوران اقتدار وی قدرت این خاندان محلی وصاحب املاکی بسیار معطوف به مناطقی از لرستان ( دامنههای اشترانکوه و دشتها و شهرهای اطراف آن دورود، ازنا،سپیددشت و مناطقی ازالیگودرز) و قسمتهایی از،گلپایگان،خمین وشازند گردید.و فرزندان و نوادگانش صاحب پایگاهی درخشان در منطقه شده و قدرت بلامنازع سیاسی و اجتماعی درلرستان بشمار می آمده اند. از نوادگان نامی وی میتوان به هژبرالسلطنه عزیزاله خان فولادوند حاکم خمین و گلپایگان،سالارالمظفر حاکم و نائب السلطنه بختیاری بروجرد و هژبرالسلطان عبداله خان فولادوند والی لرستان و سردارمقتدر والی سیستان و یحیی خان فولادوند حاکم بختیاری و شاه منصورخان که نامش به عنوان خان متمول صاحب سخا،کرم و مروت در کتاب رستم التواریخ ثبت شده ، اشاره نمود .
در سرزمین زیبای اشترانکوه امروزه اثاری از قلعه های متعدد ازخوانین فولادوند به جامانده است از انجمله :

قلعه وشاه نشین عزیز الله خان درمرزیان ازنا،قلعه حاج ولی خان دربئوکی ازنا قلعه های افراخان ،محسن خان ،نصیرخان در دورود،قلعه یحیی خان در خان اباد قلعه فتحی خان در گازه سپیدشت،قلعه منوچهرخان در چشمه درياازنا قلعه سالارالمظفر در برناباد ازنا، قلعه بهادر السلطنه ومنوچهر خان ازنا ودیگر قلعه های معروف دیگر .......

اما نکته ای که فکر نگارنده را مشغول کرده است کنکاش در مورد نام فامیلی فولادوند در کتب تاریخی است با کنکاش در منابع و اسنادتاریخی اولین منبع معتبر و دست اول در این مورد تاریخ بیهق است که در سال ۵۴۴ نوشته شده که در این کتاب برای اولین بار بنام خاندان فولادوند اشاره کرده است که اولین خاندان بیهق خاندان فولادوند است وریاست بیهق در دست رییس عبدالله از نبیرگان حسن بن فیروزان فولادوند است و بعد از وی این ریاست بصورت موروثی در خاندان فولادوند دست به دست میشود وبعد اشاره ای به اجداد خاندان فولادوند نموده است. به نظر می رسد در حدود سال ۵۴۴ این نام برای خاندان فولادوند انتخاب گردیده باشد چرا که در کتیبه سال ۴۴۸ ابرقو شمس الدوله دیلمی حاکم یزد پسوند فولادوند ندارد که شمس الدوله علی هزار اسب نیز از نوادگان نصربن حسن فیروزان از خاندان فولادوند بوده است. وهمچنین در قابوس نامه که مولف از نوادگان دختری خاندان فولادوند است انها را با آل فیروزان معرفی نموده و در دیگر کتب و آثار مربوط به قرون سوم و چهارم نیز این خاندان بانام آل کاکی و آل ماکان معرفی شده اند.
اما دومین کاربرد در تاریخ مجمع التواریخ وقصص اشاره به خاندان پولادوندان وعبدالملک بن ماکان شده که این خاندان نیز در نهاوند زندگی میکردند وپس از دستگیری هلال بن بدر توسط شمس الدوله دیلمی حاکم همدان او را بابت خون عبدالملک بن ماکان تحویل پولادوندان داده است . لذا طبق تحقیقات نگارنده اتابکان لرستان بزرگ که از نسل ماکان بن ماکان بن کاکی دیلمی بوده از پسوند پولادوند در این خاندان استفاده نمی شده چرا که در هیچ یک ازمنابع تاریخی موجودقرون ۶تا ۹ ه.ق اتابکان لر با پسوند فولادوند معرفی نگردیده اند . در تاریخ مغول از لر بزرگ بنام قرا الوسات نام برده شده قرا یعنی بزرگ والوسات یعنی طایفه ،قبیله وجماعت که در دوره ایلخان دارای ۳۱ طایفه بوده که همان طوایفی هستند که حمدالله مستوفی از انها نامبره است در این طوایف که تا پایان ایلخانان بوده اند نامی از فولادوند وجود ندارد .از این دو منبع تا سال ۱۰۰۰ قمری خبری از پسوند فولادوند نیست و در اسنادی که از نوادگان اتابک افراسیاب در اداره اوقاف شهرکردموجود است کل نوادگان افراسیاب به نام محل سکونت با پسوند دستجردی معرفی شده اندتااینکه در زمان شاه عباس با تشکیل ساختار بختیاری به چهار لنگ وهفت لنگ در زمان میر جهانگیر خان بختیاری و رده بندی طوایف ونام گذاری کلیه طوایف بر اساس نام ریشه کهن خود ؛نوادگان اتابک افراسیاب مجددا بر اساس نام خاندان کهن خود نام فولاوند را احیا نمودند واما نوادگان دیگر اتابک افراسیاب از نسل شیخ احمدشاه صوفی بزرگ عصرصوفیان چون خارج از تقسیمات بختیاری قرار داشته وبعد از فروپاشی اتابکان، محال اربعه جز اصفهان محسوب میگردیده هر چند خوانین بختیاری ان را ضمیمه قلمرو ایلخانی خود نموده ومهمترین قلعه های حکومتی خود را در این منطقه احداث نمودند ولی ساکنین این مناطق به نام محل سکونت شناخته میگردیدند وخارج از ساختار طوایفی بختیاری قرار داشتند واین است که اولاد شیخ احمد شاه برای حفظ اصالت اصلی خود پسوند قزوینی را که ریشه در آل ماکان قزوین و دیلمی بودن آنان دارد را انتخاب نموده اند.

+ نوشته شده در ساعت توسط کیـــومرث فـــولادی  |